دانش ما از فعالیت های تکتونیکی زمین از مطالعه سازوکارهای زمین لرزه ها، بویژه زمین لرزه های بزرگ حاصل شده است. سازوکارژرفی زمین لرزه ها معمولا جنبش زمین در لایه های لرزه زای پوسته را نشان می دهد و یکی از این روش ها پلاریته نخستین جنبش موج P است. بررسی سازوکارژرفی 37 زمین لرزه در مکران نشان می دهد نیروهای فشارشی در طول لبه همگرایی صفحه در زون فرورانش مکران، به دو مولفه شیب لغز خالص در زون فرورانش و امتداد لغز خالص در درون زونهای انتقال افراز میگردد. در این تحقیق درون زون فرورانش رویدادهای کم ژرفا دارای سازوکارژرفی تراستی بوده و زمین لرزه های متوسط و عمیق سازوکار نرمال را نشان می دهند. راستای بردارهای تنش در این زون متاثر از زونهای برخوردی در شرق و غرب است که چرخش بردار استرس از غرب به شرق مکران را نشان می دهد. بررسی کاتالوگ زمین لرزه ها افزایش عمق زمین لرزه ها را از 27oN نشان می دهد و در محل شیب خوردگی صفحه به 80 کیلومتر میرسد. نقشه زلزله خیزی و مقادیر a, b سطح پایین لرزه خیزی در درون زون مکران و تجمع فعالیت را در مرزهای شرقی، غربی و میانه مکران نشان میدهد. 28 حل صفحه گسل زمین لرزه ها در ضمیمه آمده است.

در این مطالعه سعی شده است با استفاده از توموگرافی امواج سطحی و برگردان منحنی­های پاشش، مدل سه­بعدی ساختار سرعتی موج برشی برای منطقه فرورانش مکران تعیین و با استفاده از نتایج آن، به سؤالاتی درباره زمین ساخت منطقه و هندسه صفحه فرورونده پاسخ داده شود. برای این پژوهش از داده­های ثبت­شده در 58 ایستگاه لرزه­نگاری در منطقه مکران در فاصله زمانی 6/2016 تا 5/2019 استفاده شده و روش توموگرافی با فرض دو جبهه موج تخت برای توموگرافی موج سطحی به کاررفته­است. توموگرافی برای سرعت فاز در نه دوره تناوب بین 25 تا 125 ثانیه انجام شده و با وارون­سازی منحنی­های پاشش، مدل سه­بعدی سرعت موج برشی برای منطقه مورد مطالعه به دست­آمده­است. نتایج نشان می­دهد در بخش غربی مکران و در شمال تنگه هرمز، سنگ کره عربی به زیر ناحیه سنندج- سیرجان و کمان ماگمایی ارومیه- دختر رانده شده است. همچنین در بخش میانی منطقه (در مکران غربی و زیر گودال جازموریان) یک سنگ کره اقیانوسی تخت وجود دارد که احتمالاً باقی­مانده ورقه اقیانوسی فرورونده ای است که از این ورقه جدا شده و باقی مانده است. همچنین در شرق منطقه، یک سنگ کره اقیانوسی دیده می­شود که با شیب کم تا شمال گودال جازموریان امتداد دارد و سپس در زیر کمان آتشفشانی با شیب زیاد فرورانش می­کند.

منطقه فرورانش مکران یک بخش منحصر به فرد در سیستم کوه زایی آلپ-هیمالیا است که در آن یکی از آخرین قطعات باقیمانده از اقیانوس نئوتتیس به زیر صفحه اوراسیا فرورانش می کند. در این مطالعه، ما از توموگرافی نوفه محیطی و زلزله های منطقه ای برای محاسبه یک تصویر سه بعدی از تغییرات سرعت موج برشی با وضوح بالا برای این منطقه استفاده کرده ایم. با استفاده از این نتایج سعی کردیم به سوالاتی در مورد نحوه ارتباط و اتصال پوسته منشور برافزایشی مکران به ناحیه برخوردی زاگرس، ضخامت پوشش رسوبی در راستا و عمود بر برخورد در منشور برافزایشی، پوشش رسوبی در فرورفتگی جازموریان و اینکه آیا جازموریان به عنوان فروافتادگی پیش کمانی رسوباتی همگن و یکنواخت دارد، پاسخ دهیم. داده های استفاده شده شامل 65 ایستگاه لرزه نگاری است که در مکران ایران و شمال عمان واقع شده است. مدل به دست آمده از تغییرات سرعت موج برشی، وجود یک ناحیه گذار بین غرب مکران و لبه شرقی زاگرس هم در سطح و هم در عمق نشان می دهد. یک لیتوسفر اقیانوسی معمولی در شرق دریای عمان مشاهده می شود که دارای ساختار سرعتی کاملاً متفاوت با لیتوسفر اقیانوسی غرب دریای عمان است. علاوه بر آن نازک­شدگی پوشش رسوبی در بخش ساحلی گوه برافزایشی مکران در شرق طول جغرافیایی 58 درجه مشاهده می شود. حداکثر ضخامت پوشش رسوبی در شرق فروافتادگی جازموریان قرار دارد و ضخامت پوشش رسوبی به سمت غرب این حوضه فروافتاده کاهش می یابد.

در جنوب غرب سنندج (محور صحنه- مریوان)، در زون ساختاری زاگرس رورانده، زنجیری از توده های نفوذی غالبا باریک و حد واسط که توسط رگه های اسیدی قطع شده اند، با روند شمال غرب- جنوب شرق، به داخل سنگ های رسوبی کرتاسه و پالئوسن تزریق شده، سبب دگرگونی آنها تا حد رخساره آلبیت- اپیدوت یا پیروکسن هورنفلس شده است. علاوه بر توده های نفوذی، در بعضی نقاط گدازه های آتشفشانی غالبا باریک نیز به چشم می خورند. در حاشیه غربی توده های نفوذی و در امتداد تراست های زاگرس اثراتی از ملانژ افیولیتی رخنمون یافته است. توده های نفوذی و سنگ های آتشفشانی وابسته به آنها متعلق به ائوسن پایانی- اولیگوسن بوده، غالبا دارای طبیعت کالک آلکالن و بعضی توله ایتی هستند. رفتار عناصر اصلی و کمیاب سنگ های آذرین منشا یک گوشته هتروژن را برای این سنگ ها معرفی می کند و از تعلق آنها به محیط های فرورانش خبر می دهد. زمان جایگزینی، موقعیت تکتونیکی و اختصاصات ژئوشیمیایی توده های آذرین حاکی از این است که پس از شکسته شدن پوسته اقیانوسی نئوتتیس در کرتاسه بالایی، فرورانش بخش جنوب غربی این پوسته به زیر بخش شمال شرقی آن در طول پالئوژن سبب این ماگماتیسم در دوره اولیگوسن شده است. اگر این احتمال درست باشد، برخورد نهایی دو صفحه عربستان و ایران باید در پایان اولیگوسن و در آغاز میوسن صورت گرفته باشد.

هدف از انجام این مطالعه، بررسی تاریخچه رخداد سونامی و پتانسیل سونامی خیزی سواحل جنوبی ایران در حاشیه اقیانوس هند از طریق ارایه فهرستی از زمین لرزه های تاریخی رخ داده در این منطقه و نیز مدل سازی فازهای تولید و انتشار سونامی در این منطقه است. پس از رخداد سونامی بزرگ 26 دسامبر سال 2004 در سواحل اندونزی که حدود 225000 کشته بر جای نهاد، تلاش های گسترده ای برای ارزیابی خطر سونامی و توسعه سامانه های کاهش اثرات زیان بار آن در منطقه اقیانوس هند صورت گرفته و در حال انجام است. اولین اقدام در جهت بررسی خطر سونامی در هر منطقه ای، بررسی تاریخچه رخداد سونامی در آن منطقه و ارایه فهرستی از سونامی های رخ داده در آن منطقه است. تهیه چنین فهرستی اطلاعات مفیدی در مورد میزان خطر سونامی، دوره بازگشت سونامی و نیز سواحل در معرض خطر در اختیار قرار می دهد. با توجه به این مساله، در قالب این مطالعه، اولین فهرست سونامی های تاریخی رخ داده در منطقه فرورانش مکران تهیه شده است. ناحیه فرورانش مکران در نزدیکی سواحل ایران، عمان، پاکستان و هند واقع شده و رخداد سونامی در این منطقه، کشورهای فوق را می تواند متاثر کند. آخرین سونامی بزرگ در منطقه مکران در 28 نوامبر سال 1945 اتفاق افتاد که دست کم 4000 کشته در سواحل ایران، پاکستان، هند، و عمان بر جای گذاشت. همچنین، در این تحقیق از طریق مدل سازی فاز تولید سونامی در اثر رخداد زمین لرزه های زیر دریایی، پتانسیل تولید سونامی در سواحل جنوبی ایران به طور کمی برآورد شده است. در این راستا، در قالب این تحقیق برنامه ای برای شبیه سازی و پیش بینی مقدار دگر شکلی بستر اقیانوس در اثر رخداد زمین لرزه های زیر دریایی بر مبنای معادلاتMansinha & Smylie (1971)  تهیه شده است. پس از حصول اطمینان از صحت عملکرد برنامه، از آن جهت شبیه سازی مقدار دگرشکلی بستر اقیانوس در اثر رخداد زمین لرزه های زیر دریایی در منطقه مکران استفاده شده است. نتایج بیانگر آن است که به طور کلی خطر سونامی در این منطقه را می توان به سه سطح تقسیم کرد که عبارتند از: خطر نسبی خیلی کم برای تولید سونامی (در صورت رخداد زمین لرزه ای با بزرگای تا 7)، خطر نسبی کم تا متوسط برای تولید سونامی (در صورت رخداد زمین لرزه ای با بزرگای بین 7 تا 7.5) و خطر نسبی بالا (در صورت رخداد زمین لرزه ای با بزرگای بیش از 7.5). در بخش دیگری از مقاله، با استفاده از تئوری انتشار امواج بلند، انتشار سونامی در منطقه مکران مدل سازی شد. نتایج مدل سازی انتشار سونامی نشان می دهد که در صورت رخداد سونامی در منطقه مکران، امواج سونامی در عرض 15 تا 20 دقیقه نزدیک ترین ساحل را درخواهند نوردید. در پایان مقاله، با توجه به ارزیابی های صورت گرفته در مورد خطر سونامی، ضمن تاکید بر لزوم توسعه یک سامانه هشدار سونامی برای سواحل جنوبی ایران، ساختار این سامانه، مولفه ها و سازوکار آن ارایه شده است.

علی رغم ابهام در رفتار لرزه زایی زون فرورانش مکران در ساحل جنوب شرق ایران که به دلیل لرزه خیزی کم آن است، شواهد تاریخی و سونامی سال 1945 میلادی، بیان کننده پتانسیل سونامی زایی این زون هستند. رخداد سونامی های محتمل در آینده، ایران را بیش از هر کشور دیگری در معرض خطر ناشی از آن قرار خواهد داد. تحلیل خطر احتمالاتی سونامی، راهی مؤثر برای ارزیابی خطر ناشی از سونامی ها و کمکی جهت برنامه ریزی برای آینده است. در این مطالعه، با درنظرگرفتن زون فرورانش مکران، مکران غربی و مکران شرقی به عنوان چشمه های تولیدکننده سونامی، به برآورد خطر احتمالی سونامی در ساحل جنوب شرق ایران پرداخته شد. سناریوهایی برای وقوع زمین لرزه هایی با بزرگای بین 5/7 تا 9/8 برای مکران غربی و مکران شرقی و سناریوهایی با بزرگای بین 5/7 تا 1/9 برای کل مکران درنظرگرفته شد. در این تحقیق، از نتایج مدل سازی عددی سونامی برای تحلیل خطر احتمالاتی سونامی استفاده شد. نتایج، ساحل کنارک (واقع در استان سیستان و بلوچستان، جنوب شرق ایران) را خطرپذیرترین ناحیه ساحلی در میان نقاط مهم مختلف برای سناریوهای مورد مطالعه نشان داد. کمترین خطرپذیری نیز از آن سیریک (واقع در استان هرمزگان، جنوب ایران) است. نتایج، حاکی از لزوم توجه به خطر درازمدت سونامی در این منطقه مهم از کشور ایران، به خصوص ناحیه بین جاسک و بریس است.

پیرامون سامانه گسلی زندان-میناب-پالامی و خطواره عمان در جنوب ایران، دو زون زمین ساختی کاملاً متفاوت وجود دارد: زون فرورانش مکران در شرق و زون برخورد قاره ای زاگرس در غرب؛ که سبب پیچیدگی زمین ساختی آن منطقه شده است. از آنجایی که مطالعه میدان تنش در درک صحیح خواص کشسانی محیط، بررسی تنش های زمین ساختی اعمال شده به صفحه های زمین ساختی و میزان بزرگی و نحوه انتقال آنها، و همچنین تشریح ژئودینامیک منطقه مورد مطالعه، دارای کاربردی اساسی است، در این مطالعه ارزیابی میدان تنش و همچنین تعیین راستای بیشینه تنش افقی (SH) در اطراف سامانه گسلی زندان-میناب-پالامی مورد توجه قرار گرفته است. برای رسیدن به این هدف، با استفاده از وارون سازی توأم تکرار شونده سازوکار کانونی زمین لرزه ها مقادیر تنش و راستای آنها به دست آمده است. از شرق به غرب سامانه گسلی زندان-میناب-پالامی با عبور از زون فرورانش مکران به زون برخوردی زاگرس، راستای بیشینه تنش افقی (SH)، از زاویه 09/5 درجه به 9/0 درجه نسبت به شمال کاهش می یابد. به منظور بررسی میدان کرنش، بردارهای سرعت از داده های سامانه موقعیت یابی جهانی (GPS) استفاده شده است. بیشترین اختلاف بین بردار سرعت و راستای بیشینه تنش افقی در ایستگاه بندرعباس (BABS) به میزان 11 درجه در نزدیکی سامانه گسلی زندان-میناب-پالامی تعیین شده است که بیانگر تغییرات در زون گذار است. ضرایب اصطکاک به دست آمده برای زاگرس و مکران بیانگر میزان اصطکاک بیشتر زون مکران است.